spektakl

Świadkowie albo nasza mała stabilizacja | Adam Hanuszkiewicz

Wideo, 44:00, reż. Adam Hanuszkiewicz, 1963 producent: Telewizja Polska S.A.

szczegóły materiału

twórcy i obsada

Opis

Adaptacja sztuki Tadeusza Różewicza to doskonały przykład oryginalnego telewizyjnego stylu Adama Hanuszkiewicza: syntetyczna, minimalistyczna scenografia, znakomite aktorstwo, śmiały montaż.
Tekst Różewicza sytuuje się na pograniczu dramatu i poematu. Chociaż w każdej z trzech jego części występuje para bohaterów, równie ważne jak dialogi są monologi; dialogi zresztą też są zorganizowane poetycko. O czym mówi Różewicz? Najogólniej – o codzienności, o jej pozornej gładkości i kruchym porządku, o ludziach, którzy starają się być tylko świadkami rzeczywistości, nie przyjmować do wiadomości tego, co mogłoby zburzyć jej porządek: biologii, śmierci, okrucieństwa.

Tytułowa „mała stabilizacja”, w momencie powstania utworu odbierana również dosłownie – jako stabilizacja ekonomiczna polskiego społeczeństwa lat 60., jest u Różewicza stanem, w którym „miłość i nienawiść/ zmniejszyły wymagania; biel nie jest już taka biała/ taka rażąco biała/ czerń nie jest już taka czarna/ taka naprawdę czarna”. Wojciech Natanson notował w „Twórczości”: „Nic bardziej znamiennego, jak popularność, którą termin »mała stabilizacja«, użyty przez Różewicza – cieszy się w naszej świadomości. Jest już niemal przysłowiowy, pojawia się w tytułach artykułów i w rozmowach codziennych. Trudno o lepszy sprawdzian aktualności i odkrywczości dzieła sztuki”.

Personalia
Premiera przedstawienia zainaugurowała nową scenę Teatru Telewizji – Studio 63. Jej inicjatorem był Adam Hanuszkiewicz. Miała służyć jako miejsce dla tekstów nowych, o aktualnej tematyce. Sztuka Różewicza była jak najbardziej współczesna – pojawiła się na łamach miesięcznika „Dialog” ledwie pół roku przed telewizyjną emisją, która była prapremierą utworu.

Dla czterdziestodwuletniego autora Świadkowie stanowili debiut dramaturgiczny na mały ekranie. Po 1963 roku jego sztuki zaczęły regularnie pojawiać się w Teatrze Telewizji. Różewicz powiadał, że prawdziwe życie dramatu zaczyna się z chwilą symbiozy z teatrem: „W sensie dosłownym. Tekst zaczyna się żywić teatrem. Żywymi aktorami, myślą reżysera, scenografem, światłem, dźwiękiem i muzyką. Jak wielki pasożyt ssie moce z całego olbrzymiego zespołu ludzi, którzy mu służą. Zaczyna ssać tę żywą krew”.

Głosy z widowni
Świadkowie… wywołali sporą dyskusję. Antoni Słonimski w felietonie w „Szpilkach” uznał sztukę za „bardzo niedobry utwór”. Pisał, że poeta „w tym wypadku znalazł po prostu sentymentalną taniochę i opowiedział nam ją w pretensjonalny sposób”. Nie brakło opinii, że tekst jest niekomunikatywny, za trudny dla masowego widza, że jego miejsce jest na małej scenie Teatru Ateneum, a nie w telewizji. Inni dyskutanci bronili prawa Studia 63 do eksperymentu, choć nie doceniali tekstu. Tomasz Domaniewski zachwycał się w „Przeglądzie Kulturalnym” aktorstwem i reżyserią, pisał: „I myślę, że masowy widz przede wszystkim na to właśnie zwrócił uwagę, nie zaprzątając sobie zbytnio głowy trudną i nieoryginalną filozofią Różewicza”.

Autorowi zarzucano zresztą, że szydzi ze stabilizacji, a przecież nie powinien czepiać się ludzi, którym się wreszcie jako tako powodzi. Ale byli też krytycy zachwyceni, wśród nich Wacław Sadkowski. Na łamach „Radia i Telewizji” docenił tekst („świetny, krystalicznie czysty”) i realizację. W jego opinii była „olśniewającym sukcesem artystycznym”. Z kolei w „Życiu Literackim” czytamy: „Sukcesem tej sztuki (…) autor musi podzielić się po połowie z Adamem Hanuszkiewiczem. Opiekun Studia reżyserią swą utwór tak wypieścił, tak wycyzelował, stosując śmiałe nowe środki telewizyjnej ekspresji (miejscami podobne do tych, jakich Resnais użył w Zeszłego  roku w Marienbadzie), że było to już niemal współautorstwo”.


Na marginesie
Po trzech latach działalności Studio 63 zmieniło charakter. Hanuszkiewicz zrealizował cykle prezentujące poezję, od renesansu do Młodej Polski, i twórczość XX-wiecznych poetów, „Szkice do portretu” – przedstawiające twórczość Adama Mickiewicza, Cypriana Kamila Norwida, Juliusza Słowackiego i Zygmunta Krasińskiego, a także adaptacje korespondencji i felietonów: Listy do Delfiny Zygmunta Krasińskiego, Obrachunki Boyowskie Tadeusza Boya-Żeleńskiego i Telepatrzydło pana Prusa wg Kronik Bolesława Prusa. Studio 63 zakończyło działalność w 1972 roku.

O reżyserze

Zdjęcie reżysera
fot. Edward Hartwig Edward/NAC

Adam Hanuszkiewicz

(1924–2011) – aktor i reżyser. Początkowo występował w Rzeszowie (zaczynał jako adept w Teatrze im. Wandy Siemaszkowej w 1945 roku), Jeleniej Górze, później w Krakowie, Warszawie i Poznaniu. Jako reżyser zadebiutował w 1951 roku w poznańskim Teatrze Polskim. Od roku 1955 roku pracował w Warszawie. Był jednym z twórców Teatru Telewizji – jego pierwszy telewizyjny spektakl to Złoty lis Jerzego Andrzejewskiego (1955). W latach 1957–1963 pełnił funkcję głównego reżysera Teatru Telewizji.

zobacz także

  • spektakl Wideo 58:26 Wyszedł z domu | Jerzy Jarocki Tadeusz Różewicz to jeden z kilku autorów, do których Jerzy Jarocki wracał przez całą karierę. W Teatrze Telewizji reżyser zaczął od sztuki mówiącej o kryzysie rodziny – „Wyszedł z domu”
    spektakl Wideo 58:26 Wyszedł z domu | Jerzy Jarocki Tadeusz Różewicz to jeden z kilku autorów, do których Jerzy Jarocki wracał przez całą karierę. W Teatrze Telewizji reżyser zaczął od sztuki mówiącej o kryzysie rodziny – „Wyszedł z domu”
  • spektakl Wideo 1:30:00 Trąd w pałacu sprawiedliwości | Gustaw Holoubek „Trąd w Pałacu Sprawiedliwości“ Ugo Bettiego jest ważnym tytułem na zawodowej drodze Gustawa Holoubka. W tej sztuce debiutował w Warszawie. Po latach z sukcesem wyreżyserował ją w Teatrze Telewizji
    spektakl Wideo 1:30:00 Trąd w pałacu sprawiedliwości | Gustaw Holoubek „Trąd w Pałacu Sprawiedliwości“ Ugo Bettiego jest ważnym tytułem na zawodowej drodze Gustawa Holoubka. W tej sztuce debiutował w Warszawie. Po latach z sukcesem wyreżyserował ją w Teatrze Telewizji
  • spektakl Wideo 1:00:00 Pan Tadeusz | Adam Hanuszkiewicz W październiku 1970 roku Adam Hanuszkiewicz rozpoczął emisję serialu telewizyjnego „Pan Tadeusz“, opartego na dziele Adama Mickiewicza – co miesiąc kolejna księga. Wszystkie w tej samej konwencji – tylko tekst i aktorzy. W plebiscycie telewidzów ekranizacja ta została uznana za wydarzenie roku.
    spektakl Wideo 1:00:00 Pan Tadeusz | Adam Hanuszkiewicz W październiku 1970 roku Adam Hanuszkiewicz rozpoczął emisję serialu telewizyjnego „Pan Tadeusz“, opartego na dziele Adama Mickiewicza – co miesiąc kolejna księga. Wszystkie w tej samej konwencji – tylko tekst i aktorzy. W plebiscycie telewidzów ekranizacja ta została uznana za wydarzenie roku.
  • spektakl Wideo 59:34 Apollo z Bellac | Adam Hanuszkiewicz Najstarszy zachowany w całości spektakl Teatru Telewizji – oparty na głośnej sztuce Jeana Giraudoux, w reżyserii Adama Hanuszkiewicza. Rzecz dla tych, którzy rozumieją, co to jest wdzięk i słyszą subtelności francuskiego walca „Domino”.
    spektakl Wideo 59:34 Apollo z Bellac | Adam Hanuszkiewicz Najstarszy zachowany w całości spektakl Teatru Telewizji – oparty na głośnej sztuce Jeana Giraudoux, w reżyserii Adama Hanuszkiewicza. Rzecz dla tych, którzy rozumieją, co to jest wdzięk i słyszą subtelności francuskiego walca „Domino”.

podziel się wrażeniami