Portret damy | Jane Campion

Kolejny zagraniczny projekt kompozytora i kolejny film kostiumowy po Draculi i Królu ostatnich dni. Akcja Portretu damy Jane Campion rozgrywa się między wiktoriańską Anglią a wyidealizowaną Italią. Młoda i niezależna Amerykanka, Isabel Archer (Nicole Kidman), odrzuca oświadczyny dobrze usytuowanego angielskiego lorda oraz zaloty swego wrażliwego kuzyna Ralpha (Martin Donovan), by ulec urokowi Gilberta Osmonda, dandysa-kolekcjonera (John Malkovich), samotnie wychowującego swą córkę we Florencji. Ich małżeństwo okazuje się jednak nieszczęśliwe, a poglądy na przyszłość podopiecznej skrajnie odmienne. Ostatecznie bohaterka docenia uczucie kuzyna, ten jednak spoczywa już wówczas na łożu śmierci.

Wojciech Kilar stworzył dla filmu całą suitę tematów, wydanych na płycie przez wydawnictwo Decca oraz – w formie obszernej partytury – przez PWM. Całość otwiera i zamyka jeden z najpiękniejszych chyba filmowych motywów kompozytora – Prologue na flety proste, z kołyszącym akompaniamentem smyczków. Solowe instrumenty dawne grają raz po raz prostą frazę w równoległych tercjach lub kwartach, co sprawia wrażenie archaizacji, ale i nadaje kompozycji lekkości oraz okrągłości. Reżyserka zobrazowała ów prolog tyleż pięknie, co kontrastowo w stosunku do reszty filmu – czarno-białymi ujęciami współczesnych dziewcząt w tańcu i zabawie.


mat. Muzeum Kinematografii

Dopiero przejście w kolor oznacza wejście w epokę wiktoriańską – prosto w smutne oczy głównej bohaterki. Z pozostałych tematów szczególnie dwa zyskują na znaczeniu. Pierwszy z nich to Phantasms of Love, którego tytuł odzwierciedla jej wizje, gdy oddaje się wyimaginowanym czułościom z trzema mężczyznami. Posuwistość altówek (a potem skrzypiec) w opadających ósemkach przypomina walce z Trędowatej czy Ziemi obiecanej. Wszystko narasta tak w obsadzie instrumentów, jak i dynamice – co szczególnie dobrze podkreśla druga scena z użyciem tego tematu, kiedy Osmond uwodzi bohaterkę w krypcie.

Drugi z wyróżnionych tematów to tytułowy Portrait of a Lady, w którym szesnastkowy obiegnik (rodzaj muzycznego ozdobnika) przechodzi między partiami różnych instrumentów smyczkowych (za wyjątkiem kontrabasów). Pojawia się w momencie, gdy przyjaciółka opowiada bohaterce o ekscentrycznym bogaczu z Florencji, który wnet podbije jej serce. Potem towarzyszy dwukrotnie rozmowom o związkach i uczuciach. Wśród pozostałych motywów znajdują się: Flowers of Firenze (podkreślenie zmiany lokacji – śpiewną melodię opartą na sekundach prowadzi obój, a potem skrzypce),Love Remains (starania nieustępliwego lorda – arpeggia fortepianu legatissimo z minimalistycznym tematem, smyczki w tle) i The Kiss (kulminacyjne zjednoczenie bohaterki i kuzyna – jak wyżej, ale w bogatszej akordowo fakturze).

Warto też zwrócić uwagę na spory udział obecnej w diegezie filmu muzyki zapożyczonej. Gdy bohaterka poznaje kobietę, która okaże się przyjaciółką Osmonda, ta gra na fortepianie Impromptus Schuberta (op. 90, nr 3 i 4). Podczas wydanego przez małżeństwo przyjęcia słychać kwartet smyczkowy (znów Schubert, Śmierć i dziewczyna<, ale mniej znana II część kwartetu), klawesyn (V Koncert f-moll Bacha) i śpiew (Sei cavatine op. 39 Maura Giulianiego), towarzyszące plotkom i intrygom. Gdy z kolei para wybiera się na bal, do tańca przygrywa tam cała orkiestra, z wieloma solowymi popisami (Kadryl i Uwertura z Zemsty nietoperza oraz walc Życie artysty Johanna Straussa syna).


Konteksty

W wywiadzie udzielonym Markowi G. So Kilar omówił dokładnie funkcję i znaczenie podstawowych tematów do Portretu damy. Zwrócił na przykład uwagę na dualistyczny charakter „tematu portretu” [Portrait of a Lady] odpowiadający wewnętrznemu rozdarciu głównej bohaterki oraz temat Love Remains pojawiający się w ostatniej scenie dialogowej między Isabel a Ralphem, który odzwierciedla stosunek kompozytora do śmierci.