opis materiału

Zbigniew Rybczyński

Polski reżyser, operator filmowy, artysta multimedialny, laureat Oscara. Do dziś jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych polskich twórców filmów eksperymentalnych i animowanych.

Portret Rybczyskiego


Urodził się w 1949 roku w Łodzi. Ukończył Liceum Sztuk Plastycznych w Warszawie. Jest absolwentem Wydziału Operatorskiego PWSFTviT w Łodzi. Na początku swojej drogi artystycznej współpracował jako autor zdjęć przy filmach swoich kolegów – Piotra Andrejewa, Filipa Bajona i Andrzeja Barańskiego. W trakcie studiów najbardziej interesowały go eksperymenty i badanie medium filmowego:

Kiedy rozpoczynałem swoją drogę artystyczną, byłem malarzem. Film był dla mnie takim ruchomym obrazem. Jaka jest podstawowa różnica między filmem a obrazem? Właśnie fakt ruchu. To mnie fascynowało najbardziej: ruch, zmiana punktu widzenia przestrzeni i problem czasu.


W 1970 roku był jednym z założycieli Warsztatu Formy Filmowej. Jego etiudy z tamtych czasów – Kwadrat czy Take Five – skupiają się na analizie obrazu ruchu i dźwięku oraz ich wzajemnych zależności. Po szkole Rybczyński związał się także z wytwórnią filmów SE-MA-FOR, gdzie w 1973 zrealizował swój animowany debiut filmowy – Plamuz. Był to jeden z pierwszych animowanych teledysków w Polsce. Jednak, podobnie jak w przypadku innych jego filmów, nie można go zaklasyfikować ściśle jako „film animowany” – Rybczyński eksperymentował, korzystając z różnych form audiowizualnych, przede wszystkim ze sztuki wideo.W jego pierwszych pracach, takich jak Plamuz (1973), Zupa (1974), Nowa książka (1975) i Oj, nie mogę się zatrzymać (1975) punktem wyjścia były zdjęcia filmowe przetwarzane za pomocą technik animacji. W związku z tym często określa się sztukę Rybczyńskiego mianem syntetycznej, łączącej w sobie różne elementy, w celu wydobycia z nich nowej jakości. Sam twórca mówił o tym w Kwartalniku Filmowym:

Fotograficzny realizm, rezultat wielkich odkryć – obiektyw, fotografia, film, telewizja – nie są ostatecznym rozwiązaniem. To jest wersja, mechaniczna wersja obrazu, z pewnością jest to najważniejszy krok poczyniony w historii wizualizacji, ale przecież nie ostateczny.


Dlatego Zbigniew Rybczyński wciąż poszukuje jakiegoś kolejnego etapu, który przybliżyć go może do doskonałej formy audiowizualnej. W swoich pracach przygotowuje wszystko: jest ich reżyserem, operatorem, scenarzystą i najczęściej także scenografem. Współpraca z SE-MA-FOR-em zakończyła się najważniejszym filmem w karierze artysty – Tangiem (1980), za który w 1982 roku dostał Oscara. Znawcy kina animowanego docenili obraz pod każdym względem – zachwycali się zarówno jego treścią i wielością znaczeń, jak i jego formą. Dziennikarz The Los Angeles Times pisał o dziele Rybczyńskiego krótko po otrzymaniu przez niego nagrody Amerykańskiej Akademii Filmowej:

Tango jest prawie hipnotycznie skomponowanym obrazem, który wymaga kilkukrotnego obejrzenia, żeby całkowicie oniemieć z wrażenia. (…) Akademia, nagradzając Tango Oscarem, dała wyraz nieco spóźnionemu uznaniu dla tworzenia filmów techniką ramka-po ramce, która poszerzyła współczesną definicję animacji.


Tango jest dowodem na nieustanne poszukiwania Rybczyńskiego w dziedzinie techniki, jego próby i eksperymenty ze sztuką wideo. Mimo że wielu podkreśla, iż twórczość artysty to nie tylko dbałość o formę, to właśnie fascynacja nowymi technologiami zadecydowała o dalszej drodze życiowej i zawodowej Zbigniewa Rybczyńskiego. Krótko po zrealizowaniu Tanga wyemigrował z Polski z przyczyn politycznych. Mieszkał w Australii, a później w USA. Bardzo szybko zaczął się zajmować techniką wideo, w sposób szczególny interesowała go technika HD (High-Definition). W 1987 roku w Nowym Jorku założył własne studio.
Na emigracji tworzył m.in. filmy The Day before (1984), The Discret Charm of Diplomacy (1984), Steps (1987), L'orchestre (1990), Kafka (1992). Dał się poznać także jako twórca teledysków, wśród których najsłynniejszym jest ten stworzony do piosenki Johna Lennona Imagine (1980). Innymi artystami, z którymi współpracował, są Art of Noise, Chuck Mangione, I Am Siam, Yoko Ono, Mick Jagger i Lady Pank. W latach 1998-2001 mieszkał w Kolonii, gdzie wykładał w Wyższej Szkole Mediów. W 2001 roku wrócił do Polski.

Zbigniew Rybczyński jest także bohaterem filmów dokumentalnych. W 2000 roku Natalia Koryncka-Gruz nakręciła film dokumentalny poświęcony słynnemu artyście, pt. Zbig, a Artur Więcek „Baron” jest autorem dokumentu z 2001 roku pt. Tango – Oscar dla animacji. O Zbigniewie Rybczyńskim napisano także książkę Zbigniew Rybczyński. Podróżnik do krainy niemożliwości (2000). Właśnie w tej książce, w rozmowie z Tadeuszem Sobolewskim, wypowiedział zdanie, które uważane jest do dziś za artystyczne credo twórcy:

Wymyślono film, aby zarejestrować świat. Ale zauważono, że gdy się nagra więcej klatek, a potem odtworzy je z normalną szybkością, zobaczymy świat w zwolnionym tempie. Kamera, która miała tylko odtwarzać rzeczywistość, zaczęła widzieć o wiele więcej, niż my widzimy.

Opracowanie:K.Iwańska