‹ wróć do całego alfabetu

opis materiału

Sztuka zaangażowana

Sztuka zaangażowana czy sztuka polityczna – pojęcie obejmujące taki rodzaj działań artystycznych, które intencjonalnie niosą polityczne czy ideologiczne przesłanie. Mianem tym określać można zarówno praktyki kontestujące społeczne status quo, jak i działania będące wyrazem jakiejś ideologii, systemu politycznego, polityki danego kraju – tzw. sztukę propagandową.

Określenie może być stosowane do sztuki dawnej wspierającej określoną ideologię, jak choćby malarstwa J.-L. Davida, np. jego Przysięga w sali do gry w piłkę z 1791 roku – obrazu przedstawiającego jeden z ważniejszych momentów Rewolucji Francuskiej, olejnej Polonii Jana Matejki czy graficznego cyklu o tym samym tytule Artura Grottgera – patriotycznych manifestacji w sztuce polskiej tworzonej w trakcie zaborów, wprowadzonej odgórnie sztuki realizmu socjalistycznego, szukającej uniwersalnej postawy estetycznej dla nowoczesnego, socjalistycznego człowieka sztuki konstruktywizmu radzieckiego itd.

Obraz Matejki

Nieco inny wymiar termin ten zyskuje po 1968 roku, kiedy to sztuka stała się jednym z mediów renegocjowania zmian w rzeczywistości społeczno-politycznej; pod wpływem ruchów społecznych przestała być transparentna i uniwersalna, a zyskała w sposób symboliczny klasę, rasę, płeć czy orientację seksualną (np. działania Międzynarodówki Sytuacjonistycznej powstałej już w 1957 roku, sztuka feministyczna, wpływ postkolonializmu na sztuki wizualne, sztuka gejowska, lesbisjka czy queer, sztuka dotycząca epidemii AIDS powstająca głównie na przełomie lat 80. i 90.).

    Asystujemy nowemu zjawisku, zmianie funkcji sztuki i artysty w społeczeństwie. Nie chodzi już więcej o sztukę dla sztuki […], ale o sztukę, która służy.

Mówiła Jeanine Warnod w 1969 roku[1]. Sztuka nowoczesna czy modernistyczna określona została mianem mieszczańskiego formalizmu, a bunt w obrębie sztuki uznany został jako trawiony przez sam system sztuki uwikłany w mechanizmy rynku (głownie perspektywa amerykańska) i instytucji sztuki (perspektywa europejska). Sensem sztuki zaangażowanej było to, że nie stoi ona obok życia, lecz jest z nim organicznie powiązana i immanentnie w nim tkwi, a kreatywność artystycznego działania powinna brać się wprost z życia i ze społeczeństwa (niehierarchicznego i bezklasowego). Widz w kontakcie ze sztuką ma widzieć związki z rzeczywistością, a sztuka ma być odsakralizowana. Działając w przestrzeniach ogólnodostępnych podkreślano rezygnację z roli informacyjnej, z ambicji przekazywania pogłębionych treści na rzecz czystej relacji i prezentowania pewnych układów, sytuacji, wydarzeń życiowych czy też aktywizowania potocznych działań, pozbawionych logicznej konstrukcji, dowolnie zestawianych. Sztuka ta buntowała się także przeciwko kulturze masowej. Główne inspiracje teoretyczne to myśl przedstawicieli tzw. Szkoły Frankfurckiej, Theodor Adorno, Hebert Marcuse. Do odmian sztuki politycznej zalicza się m.in.: activist art (ang. sztuka lewicowa), radical art (ang. sztuka radykalna) itp. Wśród najbardziej znanych artystów uprawiających sztukę polityczną, można wymienić: Josepha Beuysa, Victora Burgina, Hans Haacke i Krzysztof Wodiczko.

POLSKA
W Polsce szczególna dyskusja na temat politycznego zaangażowania sztuki wybuchła po publikacji na łamach „Krytyki Politycznej” artykułu Artura Żmijewskiego Stosowane Sztuki Społeczne poruszającego kwestię odpowiedzialności artysty za społeczne skutki swoich działań czy wręcz świadomego kreowania politycznego wymiaru prac artystów. 


Artur Żmijewski, 40 szuflad, Otwarta Zachęta, CC BY-NC-ND

Szczególnymi wystawami z ostatnich lat koncentrującymi się wokół politycznego potencjału sztuki było inspirowane praktyką Bertolta Brechta 11 Biennale w Istambule (2009) pod hasłem What keeps Mankind alive? kuratorowane przez chorwacki kolektyw WHW (What? How? And for Whom?) zbierające takie prace, jak inspirowane teatrem rewolucyjnym wideo rosyjskiej grupy Chto delat?, powstające za żelazną kurtyną realizacje Sanji Iveković, KwieKulik, Mladena Stilinovicia, czy prace tworzone współcześnie przez artystów urodzonych na Bliskim Wschodzie, np. kolektyw decolonizing.ps, malarstwo Marwana, paradokumenty Avi Mograbiego, filmy Mohammeda Osamy; oraz 7. Biennale w Berlinie Forget the Fear (2012) kuratorowane przez Artura Żmijewskiego, Joannę Warszę w rosyjską grupę Voina, które to było antyprzedstawieniowe i skoncentrowane przede wszystkim na dyskusjach wokół sztuki w tzw. stanie wyjątkowym (Agamben), koncentrowało się na roli artystów w sytuacji walki o wolność, demokrację, styku sztuki i polityki i włączało w swoją strukturę ruch Occupy (Oburzonych).

Ewa Tatar

BIBLIOGRAFIA:
N. Bourriaud, Estetyka relacyjna, tłum. Ł. Białkowski, Kraków 2012.
D. Crimp, Melancholia and Moralism - Essays on AIDS and Queer Politics, Cambridge Mass. 2002.Ch. Gray, Krótki kurs historii Międzynarodówki Sytuacjonistycznej, „Lewą nogą” 1997, nr 9.
S. Home, Gwałt na kulturze. Utopia, awangarda, kontrkultura. Od lettryzmu do Class War, przeł.  E. Mikina, Warszawa 1993.
October
123 - Winter 2008 - In what ways have artists, academics, and cultural institutions responded to the U.S.-led invasion and occupation of Iraq?
October
142 - Fall 2012 - Occupy Wall Street
P. Piotrowski,  Sztuka według polityki. Od Melancholii do Pasji, Kraków 2008.
A. Żmijewski, Stosowane sztuki społeczne, Krytyka Polityczna, 2007, nr 11-12.
A.Żmijewski, Drżące ciała. Rozmowy z artystami, Kraków 2006.
Marcin Giżycki, Słownik kierunków, ruchów i kluczowych pojęć sztuki drugiej połowy XX wieku, Gdańsk 2002.