‹ wróć do całego alfabetu

opis materiału

Postmodernizm

Termin stosowany najczęściej na określenie sztuki i kultury ostatniego ćwierćwiecza XX wieku; tendencji, która zaczęła pojawiać się już w latach 60. i związana była z eklektyzmem kulturowym oraz zanegowaniem powagi modernizmu. Krzesla Kosutha

Przedrostek „post”, jak pisał Charles Jencks w eseju What is Post-Modernism z 1986, wskazuje zarówno na zerwanie z poprzednią epoką, jej zamknięciem, jak i na świadome transcendowanie jej ideałów. Postmodernistyczny znaczy tyle, co ponowoczesny, po-awangardowy, różny od postawy awangard, dystansujący się od niej, ale niekoniecznie z nią sprzeczny. Wspólny z postawą awangardową jest wybiórczy, arbitralny stosunek do tradycji artystycznej, relatywizm – wynikają one jednak z innych przesłanek. Postmodernizm kładzie nacisk na konstruktywizm i narratywizm kulturowy, sam termin jest płynny i bywa różnie definiowany przez teoretyków, często stosowana jest analogia do manieryzmu. Używany – najczęściej i najszerzej – w kontekście pisarstwa filozoficznego nazywanego też teorią (Lyotard, Baudrillard, Jamson, Deleuze, Foucault). Aktualnie rzadziej w odniesieniu do ruchów społecznych i rożnych form neokonserwatyzmu.

Sam termin pojawił się jeszcze w XIX wieku (użyty przez historyka Arnolda J. Toynebeega). Powszechnie wszedł do użycia w związku z literaturą w latach 60. (jako literaturę postmodernistyczną współcześnie rozumie się pisarstwo Johna Bartha, Kurta Vonneguta Jr., Roberta Coovera, Thomasa Pynchona), a od ok. 1976 stosowany był w odniesieniu do architektury, jako „nowego klasycyzmu”, różnych postaci historyzmu, później architektury high tech (choć użył go już w tym kontekście w latach 60. Nikolausa Pevsner). Jencks podaje datę 1972 – ukończenie wieżowca w St. Louis jako symboliczny koniec modernizmu w architekturze. Niejako wbrew kosmopolitycznym awangardom, postmodernistyczna architektura, a szczególnie urbanistyka przejawia zainteresowanie regionalizmami – rodzaj ekologicznego czy też ekokrytycznego podejścia do projektowania i częściej realizuje się w małej skali. Terminem tym określa się praktykę architektów m.in.: Philipa C. Johnsona, Roberta Venturiego, Jamesa Stirlinga, Michaela Gravesa.

Dopiero w latach 80., w kontekście kulturowego backlashu, termin ten zaczyna być odnoszony do sztuk wizualnych, powrotu do tradycyjnych dyscyplin artystycznych, jak malarstwo czy rzeźba (niektórzy wyznaczają tendencję postmodernistyczną w sztuce od pojawienia się happeningu na przełomie lat 50. i 60.; pop art był retrospektywnie określany mianem postmodernistycznego). Na przełomie lat 70. i 80. obserwuje się też tendencję powracania do wyraźnie określonych dyscyplin czy nawet stylów historycznych. Dla Marcina Giżyckiego, postmodernizm to wszystkie zjawiska w sztuce po konceptualizmie nie roszczące sobie prawa do wyłączności i koegzystujące w pewnej pluralistycznej symbiozie, nie mające ambicji „poszerzania pola sztuki”, wyznaczania jej nowych granic.

Jest to raczej luźny zbiór tendencji w sztuce, a nie zdefiniowany prąd czy kierunek oparty na istotnej cesze stylistycznej. Rozumiany jako sprzeciw wobec awangardowej wiary w utopię, postęp, racjonalizm, skłonności totalitarne w chęci kształtowania nowego człowieka i społeczeństwa. Środki stylistyczne postmodernizmu to parodia, pastisz, paradoksalne czy absurdalne skojarzenia, dowolne komponowanie form i znaczeń (bricolage), pluralizm, eklektyzm, kontekstualność, brak znaczenia, negacja podziału na niskie i wysokie wartości w kulturze, mieszanie gatunków, cytaty, odwołania, autoreferencyjność. Bywa też określany mianem kultury fragmentarycznych doznań, eklektycznej nostalgii, powierzchowności.

Ewa Tatar

ŹRÓDŁA:
Ch. Jencks, Architektura postmodernistyczna, Warszawa 1987
M. Giżycki, Koniec i co dalej? Szkice o postmodernizmie, sztuce współczesnej i końcu wieku, Gdańsk 2001.