‹ wróć do całego alfabetu

opis materiału

Obraz

Dwuwymiarowa całość wizualna na płaszczyźnie; wyodrębniony z otoczenia widok traktowany jako całość wizualna. W zależności od przyjętej koncepcji czy teorii, obraz może wskazywać na coś innego – na to, co reprezentowane na płaszczyźnie, na sam przedmiot, podobieństwo, wyobrażenie, byt etc.


Obraz Malewicza

Przez strukturalistów był traktowany na równi z tekstem, jako system znaków. Powstała w obrębie historii sztuki ikonologia (nauka o obrazie) oraz wyrastające z niej studia nad kulturą wizualną (visual culture studies), zajmują się współwystępowaniem treści obrazu i jego postaci – tego, w jaki sposób jest on dany do zobaczenia. Ikonologia zajmuje się badaniem ikonosfery, czyli wizualnego środowiska człowieka.

Innym zagadnieniem jest samo upostaciowienie obrazu związane z medium, poprzez które percypujemy obraz - obrazy nie istnieją bezcieleśnie czy bezmaterialnie.

Wspomniane ciało obrazu stało się również problemem dla sztuk wizualnych w XX wieku i podążającej za nim krytyki i myśli estetycznej. Ciekawym przykładem i jednocześnie chyba najbardziej znanym, jest Czarny kwadrat (1915), Kazimierza Malewicza – czyli tytułowy czarny kwadrat przedstawiony na białym tle będący refleksją na temat reprezentacji, odsyłający do tego, co poza obrazem, przywołujący poprzez fizyczność przedstawienia zewnętrzny wobec niego absolut. W podobnym tonie metafizyką w malarstwie zajmował się Mark Rothko. Z kolei  powojennych abstrakcjonistów amerykańskich interesował obraz jako struktura form barwnych uzyskanych na płaszczyźnie płótna (m.in. Frank Stella, Barnett Newmann).

    Nie chcę, żeby obraz wyglądał jak coś, czego nie ma. Sądzę, że obraz bardziej jest rzeczywisty, gdy jest zrobiony z elementów rzeczywistości.

mówił z kolei Robert Rauschenberg, artysta wychodzący z malarstwa, zainteresowany obrazem jako obiektem i reprezentacją rzeczywistości zarazem, tworzący asamblaże – z franc. assamblages – zbiory – przestrzenne struktury zbudowane z obiektów przymocowanych do jednej płaszczyzny; Gerharda Richtera interesowała z kolei relacja malarstwa i fotografii.


Gerhard Richter, Ferrari, 1964r., fot. adunt, Flickr, CC BY-NC-SA

Dyskusja wokół tematu obrazu wychodzi daleko poza obszar historii sztuki i zahacza tak o antropologię kulturową, jak i myśli społeczną. Powyższe wynika w znacznej mierze z tego, że obrazy; ich powstawanie, istnienie, i też ich rozumienie, uwikłane jest w całą sieć relacji politycznych, ideologię czy kulturowe normy.  Do problematycznych zagadnień zaliczyć należy takie jak: analizę społecznych praktyk patrzenia jako „zawierających wizualną konstrukcję tego, co społeczne”, relacji czy powiązań widzenia z wiedzą i mechanizmami, które ów proces podtrzymują i ugruntowują, jak i samego statusu ontologicznego obrazu. Jednymi z  ciekawszych współczesnych koncepcji skupiających się wokół wspomnianych zagadnień odnajdziemy w myśli Hansa Beltinga (który rozumie obraz przede wszystkim jako miejsce kulturowo-antropologicznej metamorfozy) czy Georges’a Didi-Hubermana.

Naukowcy i naukowczynie zajmujący się badanem obrazów to m.in.: Erwin Panofsky (twórca ikonologii), W.J.T. Mitchell wprowadza rozróżnienie na picture (obrazy fizyczne) i image (obraz w sensie filozoficznym), Mieczysław Porębski (twórca terminu ikonosfera), Anna Grimshaw, Svetlana Alpers, David MacDougall etc.

Ewa Małgorzata Tatar

ŹRÓDŁA:
H. Belting, Antropologia obrazu, przeł. M. Bryl, Kraków 2007.
J. Berger, Sposoby widzenia, przeł. M. Bryl, Poznań 1992.
M. Dikovitskaya, Visual Culture: The Study of the Visual after the Cultural Turn, Cambridge, Maas. 2005.
P. Fuery, K. Fuery, Visual cultures and critical theory, London-New York 2003.
W. J. T. Mitchell, What Is an Image?, “New Literary History” 1984, t. 15, nr. 3, s. 503-537.
N. Mirzoeff, An Introduction to Visual Culture, London 1999.
M. Smith, Visual Culture Studies, Los Angeles-London 2008.
The Visual Culture Reader
, red. N. Mirzoeff, London 2002.