‹ wróć do całego alfabetu

opis materiału

Modernizm

[łac. modernus – nowoczesny, ang. modernism – nowoczesność]. Modernizm to najogólniej określenie prądów w kulturze, które są nowatorskie w stosunku do poprzedniej epoki. W znaczeniu historycznym obejmował zespół zjawisk w kulturze umysłowej od lat 80. XIX wieku do ok. 1910 roku. Czasem mianem tym określa się również secesję.


Obraz Cezannea

Współcześnie, w kontekście sztuk wizualnych, termin ten rozumie się jako zbiór prądów, ruchów i kierunków artystycznych XX wieku opierających się na imperatywie nowatorstwa i postępu, odcinających się od przeszłości rewolucyjnym gestem, roszczących sobie prawo do wyłączności. Jego źródło dostrzegane jest w romantycznej idei „sztuki dla sztuki” i w dziedzictwie Charles’a Baudelaire’a (sztuka jest wyrazem swoich czasów i musi przy pomocy swych mediów odpowiadać zmieniającej się rzeczywistości – esej Malarz życia nowoczesnego z 1863 roku); czasem nawet termin ten łączony bywa z przewrotem oświeceniowym – wówczas jego początki wyznaczałaby w kulturze rewolucja francuska.

Modernizm to także synonim pojęcia nowoczesność, ukształtowany na nowo w latach 1910-1939 i utożsamiany z awangardą, co po raz pierwszy daje o sobie znać w sztukach wizualnych w salonie Gertrudy Stein przy rue de Fleurus w Paryżu, a co podsumowane zostało wystawą sztuki nowoczesnej Cubism and Abstract Art według koncepcji Alfreda Barra Jr., otwartej w 1933 roku w Museum of Modern Art w Nowym Jorku. W obu tych przypadkach przykładem zaczynu nowoczesności w sztuce były płótna Cezanne’a, Matisse’a i Picassa, z których twórczości wywodzono prądy awangardowe.

Najpopularniejsze rozumienie modernizmu, związanego z jednej strony z produkcją krytycznych reprezentacji rzeczywistości, a z ideą „sztuki dla sztuki” z drugiej, łączy się z dyskusją dwóch powojennych amerykańskich krytyków sztuki, Harolda Rosenberga (1906-78) i Clementa Greenberga (1909-94). Greenberg w eseju Modernist painting opublikowanym w 1960 roku twierdził, że w modernizmie używa się sztuki – tu odnosił się do abstrakcyjnego ekspresjonizmu, czyli  terminu autorstwa Rosenberga; i abstrakcji pomalarskiej, terminu jego autorstwa – aby zwrócić uwagę na sztukę, inaczej niż miało to miejsce w malarstwie iluzjonistycznym, gdzie media artystyczne były traktowane jako „przezroczyste”. Postulował sztukę czystą, nie wchodzącą w kompetencje innych dyscyplin, dążącą do oczyszczenia się z elementów pochodzących spoza niej samej. Malarstwo nowoczesne to takie, które „akceptuje” swoją fizyczną naturę jako płaską powierzchnię, kształt podobrazia, właściwości farb – to, co u tzw. dawnych mistrzów postrzegane było jako ograniczenie medium i traktowane jako przezroczyste. Kiedy w dawnym malarstwie przed zobaczeniem dzieła jako obrazu widzimy to, co jest „na obrazie”, co przedstawione, w przypadku malarstwa nowoczesnego zawsze najpierw dostrzegamy obraz. Tak definiowaną nowoczesność postrzegał on jako ciągłą tradycję wyprowadzaną od Maneta a związaną z czysto wizualnym doświadczeniem. Sztukę, która nie pasowała do jego teorii, czyli na przykład sztukę kinetyczną czy pop art, określał mianem nowinkarskiej.

Rosenberg postrzegał modernizm bardziej jako szereg zerwań niż ciągły proces. W przeciwieństwie do Greenberga, oprócz walorów formalnych dzieła sztuki, interesowała go także jego polityczna i etyczna strona. Uważał, że aby uformować kierunek w sztuce nowoczesnej, „nie tylko potrzebna jest świadomość nowego malarstwa, ale także świadomość tej świadomości”. Wierzył on, że krytyka nie tyle powinna sądzić dzieła sztuki, co umieszczać je w kontekście, podporządkowując im analizę wizualną. Podobnie jak jego oponent, gardził pop artem czy artystycznymi modami promowanymi czy to przez rynek sztuki, czy przez jej instytucje.

Modernizm w architekturze pojawia się zasadniczo w dwóch znaczeniach: jako określenie funkcjonalizmu międzywojennego oraz na określenie ogółu zjawisk w architekturze od końca XIX wieku po postmodernizm, charakteryzujących się odchodzeniem od historyzmu w kierunku prostoty i funkcjonalności, czyli tzw. stylu międzynarodowego.

Ewa Małgorzata Tatar

ŹRÓDŁA
1. C. Butler, Modernism. A very short introduction, Oxford-New York, 2010.
2. C. Crouch, Modernism in art design and architecture, New York 2000
3. Defining Modern Art. Selected Writings of Alfred H. Barr, Jr., red. A. Newman, I. Sandler, New York 1986.
4. W. R. Everdell, The First Moderns: Profiles in the Origins of Twentieth Century Thought, Chicago 1997.
5. A. Eysteinsson, The Concept of Modernism, Ithaca 1992.
6. C. Greenberg, Obrona modernizmu. Wybór esejów, przeł. G. Dziamski, M. Śik-Dziamska, Kraków 2006.
7. H.-R. Hitchcock, P. Johnson, The International Style. Architecture since 1922, New York 1966.
8. Modern Art and Modernism: A Critical Anthology
, red. F. Frascina, Ch. Harrison, London 1982.
9. Modernism: An Anthology of Sources and Documents
, red. V. Kolocotroni, J. Goldman, O. Taxidou, Chicago 1999.
10. R. Weston, Modernism, London 1996.
11. What is Modern Art?, red. I. Arns, W. Benjamin, Frankfurt am Main 2006.