‹ wróć do całego alfabetu

opis materiału

Konceptualizm

Konceptualizm czy sztuka konceptualna, od łac. conceptus – pojęcie, zainicjowany w latach 60. nurt sztuki współczesnej wskazujący, że dziełem sztuki nie jest fizyczny obiekt, ale idea czy koncept stojące za nim. Inne nazwy jak sztuka pojęciowa czy analityczna oddają niektóre aspekty tego kierunku.  Praca Kosutha

Termin concept art pojawia się w 1961 roku u Henry’ego Flynta, conceptual art zaś został sproblematyzowany przez Sol LeWitta w dwóch artykułach pt. Paragraphs on conceptual art (Artforum 1967, 1969; w pierwszym opisywał Primary structures). Głównym teoretykiem i praktykiem konceptualizmu był Joseph Kosuth postrzegający tradycyjną realizację jako ornament czy formalistyczny balast. Zaproponował on czysto intelektualną koncepcję sztuki traktowaną w kategoriach problemu filozoficznego, lingwistycznego i przybierającą formę traktatu czy tekstu. W publikowanym na łamach Studio International (październik i listopad 1969) w dwóch częściach eseju Sztuka po filozofii wskazał ready mades Duchampa jako początek sztuki nowoczesnej, a zarazem konceptualnej.

Ruch ten związany był z rezygnacją z mimetycznych tendencji w sztuce, dematerializacją sztuki i swoistym ikonoklazmem, rewizją granic sztuki, zmianą statusu przedmiotu sztuki i przedmiotu w sztuce. Pokazywany w galerii przedmiot materialny jest tylko formą udostępnienia owej idei widzowi. Przebieg procesu czy sama idea obrazowane były w przestrzeni galerii śladami w postaci notatek, diagramów, dokumentów, filmów, fotografii, plansz, schematów, makiet, formuł matematycznych, nagrań audio, map, instrukcji do wykonania, serii, kolekcji, oświadczeń, manifestów itp. Konceptualiści zwracali też często uwagę na procesualność, nietrwałość, żywe kształtowanie idei, pracowali przy pomocy akcji, performance, happeningu, stosowali przechwycenia z życia codziennego czy interwencje w zastaną rzeczywistość nieartystyczną. Działania konceptualne krzyżują się często z estetyką minimalizmu, poszukiwaniami land artu, a formy ekspozycyjne przyjmują czasem formy instalacji. Konceptualizm kieruje swoją uwagę ku postawie artysty, na co wracała uwagę wystawa Haralda Szeemanna Live in Your Head. When attitudes become form (Works – Concepts – Processes – Situations – Information) pokazana w Kunsthalle Bern w Szwajcarii w 1969 roku.

Związany z atmosferą 1968 nurt ten kwestionował materialność dzieła sztuki także z pobudek społeczno-politycznych, antysystemowych, antyestabliszmentowych, a strategie sztuki konceptualnej zaprzęgane były w działania równościowe prowadzone przez artystów zwracających uwagę na wykluczenia na tle płci, rasy, klasy społecznej czy ekonomicznej. Konceptualny odwrót od materialności dzieła sztuki związany był także z krytyką komercjalizacji sztuki i rozwoju rynku sztuki w latach 60. oraz z powstającą krytyką instytucjonalną. Formy, jakimi posługiwała się sztuka konceptualna, zawierały polityczne przesłanie związane z demitologizacją sztuki i potrzebą tworzenia czegoś, co nie może stać się przedmiotem rynku. W swoim politycznym zacięciu wykorzystywała strategie typowe dla awangardy, posługując się min. manifestami, wydawnictwami i oświadczeniami.


Yves Klein, Pustka, 1958 r.

Do prekursorów kierunku zalicza się ponadto takich twórców, jak Yves Klein (Pustka, 1958), John Cage (4’33’’, 1952), Robert Rauschenberg (Wymazany rysunek De Kooninga, 1953), Piero Manzoni, artystów grupy Gutai czy sytuacjonistów. Radykalny konceptualizm, którego Kossuth był przedstawicielem, interesuje wyłącznie idea dzieła i jej wyobrażenie. Kossuth definiował sztukę jako rodzaj tautologii, gdzie aktywność artystyczna służy weryfikacji samej sztuki (Pierwsze dowodzenie [sztuka jako idea jako idea], 1967-68). Jego najbardziej znana praca to Jedno i trzy krzesła z 1965 roku z serii Pradochodzenie, gdzie obiekt fizyczny – krzesło umieszczono obok jego fotografii 1:1 i słownikowej definicji, tym samym flankując je dwiema reprezentacjami i podkreślając konceptualne relacje pomiędzy nimi oraz różnice w recepcji poszczególnych elementów. Kossuth powołał także konceptualne (istniejące jedynie jako idea) Museum of Normal Art.

Mniej radykalny nurt  dopuszcza przedmiotowe manifestacje idei, ale nie przywiązuje wagi do samych obiektów, rezygnując z aspektów estetycznych i odrzucając rzemieślnicze wykonanie dzieła jako jego wartość. Waga procesu twórczego jest często przesuwana w kierunku odbiorcy. Kosuth dołączył do brytyjskiej grupy Art and Language, która badała koncepty sztuki przy pomocy środków lingwistycznych. Na język w sztuce i język sztuki zwracali uwagę także m.in. Lawrence Weiner, Martha Rosler, Robert Barry (autor m.in. Obiektu telepatycznego z 1969 – utrzymany w formie panneau ma informować, że autor usiłuje drogą telepatyczną stworzyć dzieło sztuki pozbawione zarówno aspektu wizualnego, jak i lingwistycznego); sztuka Hansa Hacke, Mierle Laderman Ukeles czy Josepha Beuysa to głównie komentarze społeczne, polityczne czy rewizja polityczna sztuki i jej instytucji (należy podkreślić tu działalność galerzysty i marszanda, Setha Siegelauba, np. wystawy-książki w formie xero z 1969 roku; inny galerzysta związany z konceptualistami to John Gibson); Vito Acconci strategie konceptualne łączył z praktyką ciała; Robert Smithson, Jan Dibbets, Walter de Maria czy Dennis Oppenhaim zajmowali się stykiem natury i kultury, a Daniel Buren pracował w konceptualny sposób  przestrzeniach publicznych, prywatnych i instytucjonalnych przy użyciu środków minimal artu. Ironią w swoich działaniach posługiwali się między innymi prowadzący konceptualny dziennik On Kawara czy artysta wideo artu zaliczany często do nurtu konceptualnego Nam June Paik. Inni przedstawiciele konceptualizmu to Bruce Nauman, Carl Andre, Douglas Huebler, John Baldessari, Yoko Ono (autorka m.in. instrukcji performance do wykonania przez każdego zebranych w Grapefruit Book), Dan Graham, Yvonne Rainer (choreografka), Lee Lozano (w póxniejszym okresie tworzyła głównie notatki), Robert Filiou (także teoretyk ruchu), Marcel Broodthers (pracujący z konceptem muzeum i będący przedstawicielem krytyki instytucjonalnej), Mary Kelly (w swoich działaniach łączyła konceptualizm i feminizm, jej kanoniczna praca to Post-partum Document z 1976 – ikonoklastyczne, antywojerystyczne przedstawienie trudnej relacji matki z dzieckiem), Eduardo Costa, Roberto Jacoby, Raúl Escari (wszyscy trzej z Argentyny).

Idee konceptualizmu bardzo szybko rozprzestrzeniały się po całym świecie, m.in. przy pomocy ruchu mail art, a międzynarodowy potencjał konceptualizmu widoczny był już m.in. na wystawie Information zorganizowanej w 1970 roku w nowojorskiej MoMA.

POLSKA
W Polsce do najwybitniejszych przedstawicieli mniej radykalnego odłamu kierunku zalicza się Romana Opałkę (z liczonymi obrazami), Tadeusza Kantora (szczególnie jego działania z lat 60.), Zbigniewa Gostomskiego, Jerzego Rosołowicza. Polska sztuka konceptualna rozwijała się w dużej mierze w przestrzeniach warszawskiej Galerii Foksal, jej przejawy mona było obserwować na takich imprezach, jak Sztuka w zmieniającym się świecie. Sympozjum Artystów Plastyków i Naukowców w Puławach w 1966 roku, Biennale Form Przestrzennych w Elblągu, plenery w Osiekach, Sympozjum Złotego Grona w Zielonej Górze. Najważniejszą manifestacją sztuki pojęciowej w Polsce było sympozjum Wrocław 70 z udziałem takich twórców, jak Gostomski, Kantor, Henryk Stażewski, Wanda Gołkowska, Oskar Hansen. Z Wrocławiem także związani byli artyści reprezentujący radykalny, Kossuthowski nurt konceptualizmu, jak min. Barbara Kozłowska, Zdzisław Jurkiewicz, Zbigniew Makarewicz. W Poznaniu zaś pracowali Andrzej Matuszewski, prowadzący galerię Akumlatory, Jarosław Kozłowski (w 1971 roku sformułował ideę Sieci [NET]). Najwybitniejszym przedstawicielem polskiej krytyki instytucjonalnej był teoretyk Jerzy Ludwiński, konceptualizację przestrzeni galeryjnej w formie manifestów uprawiali zaś twórcy Galerii Foksal. Należy wspomnieć także środowisko artystów kontekstualnych skupionych wokół Jana Świdzińskiego, którzy to środki i formuły sztuki konceptualnej aplikowali do refleksji społecznej. Do konceptualizmu zalicza się także działania Andrzeja Partuma, Ewy Partum, Zbigniewa Warpechowskiego, medialne eksperymenty twórców skupionych w Warsztacie Formy Filmowej, Permafo, Galerii Sztuki Najnowszej etc.

Od połowy lat 70. funkcjonuje termin sztuka postkonceptualna w związku z wyczerpaniem się energii radykalnego konceptualizmu, ale równoległą obecnością strategii i form tego kierunku w sztukach wizualnych.

Ewa Tatar


ŹRÓDŁA:

Conceptual art
, red. U. Meyer, New York 1972.
Conceptual Art
, red. P. Osborne, London-New York 2002.
C
onceptual art. A critical anthology, ed. A. Alberro, B. Stimson, Cambridge MA-London 1999.
Global Concepualism: points of origin, 1950s-1980s
, kat. wyst. Queens Museum of Art, New York 1999.
L. R. Lippard, Six Years: the Dematerialization of the Art Object From 1966 to 1972. 1973, Berkeley 1997.
L. Nader, Koncetualizm w PRL, Warszawa 2009.
P. Norrvell, Recording conceptual art. Early interviews with Barry, Huebler, Kaltenbach, Le Witt, Morris, Oppenheim, Siegelaub, Smithson, Weiner, Berkley-Los Angeles-London 2001.
Refleksja konceptualna w sztuce polskiej. Doświadczenie dyskursu 1965-1975
, red P. Polit, P. Woźniakiewicz, Warszawa 2000.