‹ wróć do całego alfabetu

opis materiału

Instalacja

W szerszym znaczeniu – termin stosowany do określenia sposobu rozmieszczenia obiektów na wystawie, w węższym – termin używany powszechnie od lat 70. (choć pojawił się w poprzedniej dekadzie) na określenie układu przestrzennego wypełniającego całość wystawowego wnętrza i będącego jedną wypowiedzią artystyczną.

Instalacja Duchampa

Poszczególne elementy (malarstwo, rzeźba, obiekty, wideo i inne) składające się na dzieło, dopiero razem w przestrzeni je stanowią. O znaczeniu instalacji decydują zarówno one, jak i ich wzajemne przestrzenne relacje, często też relacje względem znajdującego się w ich przestrzeni widza. Ważne są również takie elementy jak: sama przestrzeń w której powstaje praca (sztuka site-specific kreowana dla danego miejsca czy wobec niego), kontekst społeczny czy artystyczny.

Sposób traktowania przestrzeni sztuki czy dzieła sztuki jako narracji przestrzennej pojawiał się już wcześniej, na przykład w postaci dadaistycznego Merzbau (1933) Kurta Schwittersa czy wystaw sztuki surrealistycznej. Marcel Duchamp jako Generateur-Arbitre aranżował przestrzeń Międzynarodowej Wystawy Surrealizmu w 1938 roku, a zaproponowane przez niego rozwiązania miały oddać charakter sztuki surrealistycznej; tak powstało 1200 worków z węglem (w sensie ścisłym po węglu, rozwieszonych pod sufitem) czy na wystawie First Papers of Surrealism w Nowym Yorku w 1948 Mila sznurka (wielokrotnie przecinająca się przestrzeń). W obu wymienionych przykładach formy sztuki wchodziły w relacje z elementami potocznej rzeczywistości oraz sztuki analitycznej okresu awangard. Jako inne przykłady narracji przestrzennej warto jeszcze wymienić First Demonstration Room zaprojektowany w 1926 roku przez El Lissitzky’ego do prezentacji sztuki konstruktywistycznej w Dreźnie czy Salę Neoplastyczną z 1938 roku zaprojektowana przez Władysława Strzemińskiego dla Muzeum Sztuki w Łodzi.

W latach 50. dla podobnych rozwiązań przestrzennych używano terminu environment (z języka angielskiego otoczenie, środowisko) i rozumiano przez to sztucznie stworzoną sytuację przestrzenną dla pasywnie uczestniczących w niej widzów. Koncepcja ta została rozwinięta między innymi przez Allana Kaprowa (np. Words z 1962 w Smolin Gallery czy An Apple Shrine w 1960 w Judson Gallery – obie w Nowym Yorku) czy artystów związanych z pop artem. Environment od instalacji różni jednak stosunek do przestrzeni: pierwszy wytwarzał przestrzeń własną, druga wchodzi w relacje z przestrzenią daną. W latach 60. wraz z minimalizmem rozwijane są dalej realizacje przestrzenne, jednak różny jest w tym przypadku stosunek do treści dzieła sztuki: w minimalizmie podkreśla się jedynie ontologiczne znaczenie dzieła, instalacja zaś wytwarza rodzaj ekwiwalentu rzeczywistości, również jeśli chodzi o samo znaczenie.

Ważną pracą z pogranicza sztuki konceptualnej i environmentu jest The Void z 1958 roku, czyli akt wystawienia przez Yves’a Kleina pustej przestrzeni paryskiej galerii Iris Clert. Ważną, gdyż to konceptualizm pomógł skrystalizować się instalacji jako medium, formie i nurtowi sztuki współczesnej poddając negocjacjom status dzieła sztuki i jego relacji z wystawianą przestrzenią. Większość instalacji powstałych w latach 70. miało charakter czasowy. Dopiero później zaczęto je produkować jako przedmioty sztuki do stałego wystawiania.  Choć nie było jednego wydarzenia, które wyznaczyło początek instalacji, jej popularność wzrosła po Biennale w Wenecji z 1976 roku i Documenta w Kassel w 1977. Artyści  pracujący z formą instalacji to między innymi: Joseph Beuys (często łączący instalację z performance), Bruce Nauman, Christian Boltanski, Maurizio Cattelan, Tracey Emin, Yayoi Kusama, Marc Dion (zajmujący się krytyką instytucjonalną w swoich instalacjach), Olafur Eliasson (odtwarzający w przestrzeniach galeryjnych efekty atmosferyczne), Wolf Vostell, Nam June Paik czy Bill Viola (trzej ostatni odpowiedzialni są za rozwój instalacji medialną – wykorzystującej np. wideo).

W Polsce użycie medium instalacji pojawia się szczególnie w praktyce Galerii Foksal i związanych z nią artystów (od 1966; np. wystawy Edwarda Krasińskiego z 1966 czy Zbigniewa Gostomskiego z 1967), a oryginalne podłoże dla tej formy sztuki dała teoria formy otwartej Oskara Hansena (przykładem instalacji może być przygotowany wspólnie z Zofią Hansen projekt Eksperymentalnego Studia Polskiego Radia z 1962 roku).


Edward Krasiński, Instalacja, fot. J. Gładykowski, Otwarta Zachęta, CC BY-NC-ND

W przypadku pracy nie jednego artysty, lecz wystawy zbiorowej używa się raczej terminu display, choć stosowane środki mogą być podobne. Przykłady to oryginalna instalacja Edwarda Krasińskiego włączająca jego obiekty konceptualne oraz wnętrze studio i mieszkania, które dzielił z Henrykiem Stażewskim przy al. Niepodległości w Warszawie – wszystko przepasane taśmą niebieskiego scotcha na wysokości 160 cm – co odpowiadało wysokości serca artysty. Gest ten został przechwycony przez Karola Radziszewskiego na wystawie prac z kolekcji Zachęty Narodowej Galerii sztuki pt. Siusiu w torcik – sam tytuł również był cytatem z Krasińskiego, a wystawa składała się z kilku instalacji. Inną polską artystką pracująca na pograniczu instalacji i display jest Paulina Ołowska. W Muzeum Narodowym w Krakowie w 2011 roku stworzyła inspirowaną historią instytucji instalację Café Bar, na którą składał się labirynt przestrzeni instytucji, znalezione w niej obiekty oraz stworzone na tę okazję prace malarskie i rysunkowe artystki. W tym samym roku w PGS w Sopocie i w FGF w Warszawie pokazała wystawy kolejno: Brudna woda i Piękna pogoda, gdzie dla zaproszonych artystek z ich pracami stworzyła unikalną instalację ramującą całość i wykorzystującą specyfikę wnętrz, tak by każda z wystaw była zarazem instalacją, jak i próbą przepracowania tradycji feministycznej i surrealistycznej. Wczesnym przykładem działania tego typu była wystawa Woman House z 1972 roku, gdzie studentki Judy Chicago i Miriam Schapiro wspólnie przetworzyły opuszczony dom w Los Angeles w jedną wielką instalację złożoną z szeregu mniejszych, przy czym całość utrzymana w poetyce sztuki feministycznej, dotyczyła doświadczeń kobiet. W ten sposób powstały takie instalacje, jak Przestrzeń osobista, Ogrodowa dżungla czy Menstruacyjna łazienka (http://womanhouse.refugia.net/).

Jak pisze w najnowszym opracowaniu tematu Claire Bishop, „sztuka instalacji” to termin odnoszący się do tego typu sztuki, do której widz może fizycznie wejść, i która często określana jest jako „teatralna”, pozwalająca się zanurzyć, oparta o zmysłowe doświadczenie, co niwelowałoby niejako podział historyczny na environment i instalację.

Ewa Tatar

ŹRÓDŁA:
Claire Bishop, Installation Art. A Critical History, London 2005.
Łukasz Guzek, Sztuka instalacji. Zagadnienie związku przestrzeni I obecności w sztuce współczesnej, Warszawa 2007.
Nicolas de Oliviera, Nicola Oxley, Micheal Perry, Installation art, London 1994.
Nicolas de Oliviera, Nicola Oxley, Micheal Perry, Installation Art in the New Millennium: The Empire of the Senses, London 2004.
Julie H. Reiss, From Margin to Center: The Spaces of Installation Art. Cambridge, MA 1999.
Mark Rosenthal, Understanding Installation Art: From Duchamp to Holzer, Munich 2003.
Erika Suderburg, Site, Intervention: Situating Installation Art, Minneapolis-London 2000.