‹ wróć do całego alfabetu

opis materiału

Found footage

Technika twórcza w filmie artystycznym, polegająca na zestawianiu i łączeniu w całość fragmentów nagrań już istniejących, „znalezionych” w innych dziełach, np. fragmentów filmów fabularnych, produkcji telewizyjnych, reklam, filmów dokumentalnych. Found footage dotyczy także nagrań nieudanych, przypadkowych, tzw. rozbiegówek stanowiących niemożliwy do użycia początek i koniec taśmy filmowej, na którym jednak zostaje zapisany obraz. Found footage to także kolaż filmowy lub film kompilacyjny, dzieło filmowe stanowiące jednolitą, samodzielną i całościową wypowiedź artystyczną, ale składające się z fragmentów już istniejących dzieł.

Fotografia stolu montazowego

Przez niektórych zaliczany do filmów nonkamerowych (czy też filmów bezkamerowych, tzn. tworzonych bez użycia kamery filmowej czy jakiegokolwiek innego aparatu rejestrującego obraz). Głównymi środkami wyrazu artystycznego są w tym przypadku wybór konkretnego kadru/ujęcia spośród innych oraz montaż filmowy, za pomocą którego poprzez zestawianie, łączenie, antagonizowanie lub przeplatanie powstają zupełnie nowe znaczenia, będące istotą i faktyczną treścią dzieł found footage’owych.

Za pierwszy film found footage uznaje się czasem realizację François Doubliera, operatora braci Lumière, który w 1898 roku, aby zaspokoić ciekawość rosyjskiej widowni, stworzył film składający się z fragmentów nagrań już istniejących. Miał on rzekomo opowiadać historię sprawy Dreyfusa, a więc wydarzeń politycznych rozgrywających się jeszcze przed narodzinami kina. Odbiorcy na pokazach uwierzyli w ten film całkowicie. Pokazali w ten sposób łatwość manipulacji nieprzygotowanej lub nieświadomej publiczności. Pierwsze zainteresowanie tą techniką jako sposobem wyrazu artystycznego miało miejsce w latach 20. i związane było z takimi ideami awangardy jak krytycyzm, żartobliwość i odrzucenie zasad. Te elementy możemy dostrzec w dziełach Waltera Ruttmana i Hansa Richtera.

Szczególny wpływ na rozwój możliwości ekspresji filmów found footage ma rozwój montażu filmowego, a zwłaszcza tzw. eksperyment Kuleszowa oraz praca Wiertowa i Eisensteina, którzy postulowali takie łączenie sekwencji filmowych, aby nie tylko układały się one w spójną całość, ale także tworzyły nowe znaczenia, konteksty i jakości. Najbardziej znanymi twórcami filmów typu found footage w latach 20. i 30. byli Esfir Schub, Henri Storck i Joseph Cornell. Prawdziwy rozwój i popularność tej techniki rozpoczyna się w latach 50. wraz z neoawangardą, głównie dzięki twórczości związanego z kulturą bitników Bruce’a Connera, i trwa dalej w latach 60., 70. i 80., między innymi w takich nurtach sztuki współczesnej jak medializm, sytuacjonizm i konceptualizm. Autorzy najbardziej znanych dzieł z tego okresu to związany z Fluxusem Wolf Vostell czy propagujący technikę détournement Guy Debord i René Viénet. Współcześnie found footage jest również popularny, kojarzony bywa zazwyczaj z kulturą remiksu i samplingu, z typowym dla postmodernizmu cytowaniem i zapożyczaniem. 

FOUND FOOTAGE W POLSCE
W Polsce technika found footage wykorzystywana była głównie przez artystów z Warsztatu Formy Filmowej i innych twórców z kręgu medializmu i konceptualizmu jako metoda badania obrazu filmowego. Do najsłynniejszych dzieł found footage’owych z tamtego okresu należą 6 000 000 Józefa Robakowskiego i Klaskacz Wojciecha Bruszewskiego. Dla obu tych prac charakterystyczne jest używanie obrazów mocno nacechowanych emocjonalnie i ideologicznie oraz sprowadzanie ich tylko do roli materiału badawczego, na którym się eksperymentuje. Negujący zasady poprawności narracyjnej montaż i oksymoroniczne zestawienia treści obrazów nie tyle mają wytworzyć nowe znaczenia, co zwrócić uwagę widza na sam fakt dwuznaczności i relatywizmu tych treści. Zupełnie inaczej używają artyści tej techniki w latach 80., kiedy głównym celem staje się krytyczna refleksja. Tak się dzieje w Retransmisji Zygmunta Rytki, który zestawia sfilmowane fragmenty wiadomości telewizyjnych z okresu stanu wojennego.

Łukasz Ronduda (za Paulem Arthurem) zwraca uwagę, że ten sposób wyrazu artystycznego ma kilka cech szczególnie istotnych dla artysty. Należą do nich m.in. możliwość interpretacji czy krytyki historii, sugestywność powstałego dzieła, ale i ekonomiczność i taniość tej techniki. Co ciekawe, często odbiera się artyście możliwość obiektywnego wywodu, traktując dzieła found footage’owe jako rodzaj fascynacji, popularyzacji poprzez powielenie lub też krytyki i nawoływania do czynnego oporu czy dogłębnej refleksji. Współcześnie zwraca się uwagę na przystępność tej metody twórczej i wbudowane w nią zaproszenie do działania i twórczego komentowania.  Bywa używana nie tylko przez artystów, ale też przez młodych twórców audiowizualnych czy amatorów.

Podstawą odbioru dzieł found footage’owych jest świadomość tego, że materiał na film został przez autora zebrany i wyselekcjonowany, a więc pochodzi z różnych źródeł, ale nie jest przypadkowy. Interpretację musi więc poprzedzać dogłębna analiza, która jednak nie może opierać się na faktach, bo nie są one dane. Powinna ona raczej polegać na kreatywnym poszukiwaniu skojarzeń i źródeł oglądanych obrazów i z ich połączeń tworzyć pewną spójną całość. Found footage, według opisu Piotra Krajewskiego, bazuje na obrazach wyrwanych lub usuniętych z obiegu komunikacyjnego – obrazach, które znajdujemy w aktualnym przekazie medialnym, w archiwum czy na śmietniku i które traktujemy jak obrazy z odzysku.

    To kino recyklingu, ponownego użycia cudzych taśm filmowych. Robione ze złomu filmowego, wybranego z cywilizacyjnego śmietniska naprodukowanych i porzuconych obrazów.

Materiał wyjściowy ulega jednak przemianie. Forma, znaczenie, idea – wszystko zostaje z niego wydarte i umieszczone tam na nowo.

Katarzyna Iwańska


ARTYŚCI I ARTYSTKI ZWIĄZANI Z TECHNIKĄ FOUND FOOTAGE
:
Walter Ruttman, Hans Richter, Esfir Schub, Henri Storck, Joseph Cornell, Bruce Conner, Wolf Vostell, Guy Debord, René Viénet, Józef Robakowski, Wojciech Bruszewski, Zygmunt Rytka, Barbara Hammer, Dara Birnbaum, Vivian Ostrovsky 

ŹRÓDŁA:
1. Piotr Krajewski, Obrazy z recyklingu, obrazy z odzysku. Remiks, sampling, scratching… O kinie found footage [w:] Violetta Kutlubasis-Krajewska, Piotr Krajewski (red.), WIDOK. WRO Media Art Reader 1. Od kina absolutnego do filmu przyszłości. Materiały z historii eksperymentu w sztuce ruchomego obrazu, Fundacja WRO Centrum Sztuki Mediów, Wrocław 2009.
2. Violetta Kutlubasis-Krajewska, Piotr Krajewski (red.), WIDOK. WRO Media Art Reader 1. Od kina absolutnego do filmu przyszłości. Materiały z historii eksperymentu w sztuce ruchomego obrazu, Fundacja WRO Centrum Sztuki Mediów, Wrocław 2009.
3. Łukasz Ronduda, Found Footage Film [w:] tegoż, Strategie subwersywne w sztukach medialnych, Wydawnictwo RABID, Kraków 2006.