Alfabet

Alfabet
  • 3

    • 35% wolności Procent mandatów w sejmie, który na mocy porozumień Okrągłego Stołu miał podlegać wolnemu wyborowi. O te miejsca mogli ubiegać się kandydaci bezpartyjni. Pozostałe 65% miejsc w sejmie zarezerwowane było dla kandydatów strony koalicyjno-rządowej. Wybory nazwano kontraktowymi od kontraktu zawartego pomiędzy obozem opozycji i władzą w sprawie podziału mandatów na dwie kategorie.
  • C

    • Cenzura Istniejący praktycznie od początku PRL, zorganizowany i upolityczniony system kontroli prasy, radia i telewizji. Jego głównym celem było niedopuszczenie do oficjalnego obiegu książek, artykułów, spektakli, filmów, piosenek, które władza oceniała jako niezgodne z panującą ideologią, niewygodne i podejrzane. Główna siedziba urzędu kontroli znajdowała się przy ulicy Mysiej w Warszawie.
  • D

    • Drugi obieg Rozwijająca się lawinowo w latach 80. sieć niezależnych i nielegalnych wydawnictw, które prezentowały poglądy niezgodne z linią propagandową realizowaną przez cenzurę. Wśród znanych periodyków można wymienić: „Krytykę. Kwartalnik Polityczny”, „Krąg”, „CDN” i wiele innych. W drugim obiegu wydawano zakazane teksty społeczne, polityczne, historyczne i literackie, w tym pisarzy emigracyjnych. Podczas obrad podstolika ds. środków masowego przekazu opozycja wysunęła postulat zalegalizowania publikacji „drugiego obiegu”.
    • Drużyna Wałęsy Termin użyty po raz pierwszy prawdopodobnie przez Adama Michnika, określający grupę negocjatorów ze strony „Solidarności”, którzy zasiedli przy Okrągłym Stole. W czasie kampanii wyborczej terminem tym określano wszystkich kandydatów Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” ubiegających się o mandaty w sejmie i senacie.
    • Dziennikarze Codziennie podczas obrad w korytarzach i Sali Kolumnowej Pałacu Namiestnikowskiego swój sprzęt instalowali przedstawiciele mediów państwowych i wpuszczeni po raz pierwszy do budynku Urzędu Rady Ministrów dziennikarze opozycyjni. W dużej mierze dzięki ich pracy możemy dziś odtworzyć przebieg obrad oraz poznać atmosferę panującą podczas samych negocjacji, jak i szerzej – pod koniec lat 80. w Polsce.
  • H

    • Hotel Europejski Miejsce, w którym najczęściej odbywały się konferencje prasowe negocjatorów „Solidarności” zasiadających przy Okrągłym Stole. Spotkania z dziennikarzami były prowadzone przez rzecznika prasowego opozycji Janusza Onyszkiewicza.
  • I

    • Indeksacja Automatyczne podniesienie wynagrodzeń w związku ze wzrostem cen. Był to mechanizm mający chronić przed inflacją płac i świadczeń społecznych. Sprawa ustalenia wskaźnika indeksacji budziła wiele wątpliwości wśród przedstawicieli opozycji, ale ostatecznie za właściwy uznano wskaźnik na poziomie 80%. Oznaczało to, że wzrost wynagrodzeń i świadczeń będzie zależny od skali inflacji i obejmie w 80% wzrost kosztów utrzymania. Mimo początkowego sprzeciwu, rozwiązanie to zaaprobował obóz władzy. Jedynie reprezentanci Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Zawodowych domagali się indeksacji kwotowej, która w 100% pokryłaby wzrost cen.
  • K

    • Karowa Przy ulicy Karowej 18 w Instytucie Socjologii UW mieściło się jedno z miejsc narad i spotkań przedstawicieli „Solidarności” biorących udział w obradach. Stamtąd 6 lutego 1989 roku w strugach deszczu negocjatorzy opozycji wyszli do Pałacu Namiestnikowskiego, pozdrawiani po drodze przez sympatyków skandujących ich nazwiska.
    • Komitet Obywatelski „Solidarność” Utworzony formalnie 18 grudnia 1988 roku miał za zadanie wspierać Lecha Wałęsę i grono jego najbliższych doradców w merytorycznym przygotowaniu do obrad Okrągłego Stołu. W tym celu powołano 15 grup roboczych kierowanych przez znane postaci życia społecznego i naukowego sympatyzujące z „Solidarnością”. Po zakończeniu obrad Komitet Obywatelski przyjął patronat nad wyborami parlamentarnymi.
    • Kościół Katolicki zarówno przed, jak i w trakcie obrad Okrągłego Stołu przedstawiciele kościoła, a wśród nich przede wszystkim ks. Alojzy Orszulik, pełnili rolę mediatorów i gwarantów zawieranych porozumień. Wielokrotnie pomagali pokonywać kryzysy pojawiające się podczas negocjacji. Byli obecni podczas nieoficjalnych spotkań obu stron w Magdalence. Nie bez powodu w czasie rozmów przy Okrągłym Stole powtarzano, że „duch Kościoła «polatuje» nad stołem”.
    • Kożuch Bujaka Podczas jednej z brawurowych ucieczek przed ścigającymi go funkcjonariuszami Służby Bezpieczeństwa, lider mazowieckiej „Solidarności” Zbigniew Bujak zrzucił z siebie kożuch. Pogoń miała miejsce w zimie 1983 roku, a ciężki płaszcz krępował jego ruchy. W dniu inauguracji Okrągłego Stołu 6 lutego 1989 roku gen. Czesław Kiszczak zapowiedział oddanie kożucha właścicielowi i rzeczywiście po kilku dniach Bujak odzyskał zgubiony element garderoby. Zdarzenie to można uznać za jeden z gestów pojednawczych, jakimi przedstawiciele władzy chcieli uwiarygodnić zmianę swojej postawy wobec opozycji.
    • Kryzysy w negocjacjach Podczas obrad wielokrotnie dochodziło to sytuacji, w których żadna ze stron nie chciała ustąpić. Działo się tak m.in. w przypadku negocjacji na temat wyborów, indeksacji płac czy likwidacji Stoczni Gdańskiej. Mediatorami stawali się wtedy często przedstawiciele Kościoła katolickiego. Drobniejsze spory, np. wynikające z nagłych decyzji rządzących o ograniczeniu relacji telewizyjnych z obrad Okrągłego Stołu, były negocjowane przez Tadeusza Mazowieckiego i Stanisława Cioska. Do ostatniego, bardzo poważnego kryzysu doszło podczas posiedzenia plenarnego kończącego obrady, gdy Alfred Miodowicz wymusił zmianę kolejności wystąpień.
  • L

    • Listy Codziennie do mieszczącego się w Pałacu Namiestnikowskim sekretariatu strony opozycyjnej obrad Okrągłego Stołu trafiały dziesiątki, a nawet setki listów od obywateli. Najczęściej można w nich było znaleźć wyrazy wsparcia, skargi na trudną sytuację, a także ostre słowa wymierzone w przedstawicieli władzy.
  • M

    • Magdalenka Żartowano, że jest najciężej pracującą kobietą przy Okrągłym Stole. W Magdalence pod Warszawą mieścił się ośrodek rządowy, w którym przed i w trakcie obrad odbywały się spotkania Lecha Wałęsy, gen. Czesława Kiszczaka oraz ich najbardziej zaufanych doradców. Rozmowy organizowano z dala od kamer, gdy dochodziło do poważnych kryzysów w trakcie negocjacji.
    • Mebel W pierwszym kwartale 1989 roku okrągły stół był bez wątpienia najbardziej znanym meblem w Polsce. Blat stołu wykonano w wytwórni mebli w Henrykowie. Początkowo planowano, że obrady będą toczyć się w pałacu w Jabłonnie i tam też stół został zamontowany. Jednak przeciągające się ustalenia stron dotyczące tematyki obrad i składu delegacji opozycji sprawiły, że rządzący polecili go zdemontować. Ostatecznie stół umieszczono w Pałacu Namiestnikowskim. Obradowano przy nim tylko podczas dwóch posiedzeń plenarnych – inauguracyjnego, 6 lutego i zamykającego, 5 kwietnia. Podczas dwóch miesięcy rozmów prowadzonych w zespołach i podzespołach mebel służył sekretarkom do rozkładania plików dokumentów, a negocjatorzy szukający chwili oddechu często spacerowali wokół niego. Popularny był dowcip na temat wymiarów stołu: „Dlaczego okrągły stół ma 8 metrów średnicy?” – „Bo rekord świata w pluciu wynosi 7 metrów”.
  • N

    • NSZZ „Solidarność” Utworzony 31 sierpnia 1980 roku związek zawodowy, który podczas 16 miesięcy legalnej działalności przeistoczył się w najliczniejszy w historii Europy ruch społeczny. Jego działalność daleko wykraczała poza reprezentację pracowników i ochronę ich praw. Członkowie „Solidarności” byli autorami propozycji reform polskiej gospodarki, które ich zdaniem mogłyby zahamować jej upadek. Po zdelegalizowaniu „Solidarności” w stanie wojennym, ponowne jej uznanie przez władze stało się jednym z głównych postulatów opozycji, która działała w podziemiu. Rejestracja związku nastąpiła niecałe dwa tygodnie po zakończeniu obrad Okrągłego Stołu.
    • NZS Niezależne Zrzeszenie Studentów było młodzieżową odpowiedzią na powstanie „Solidarności” w 1980 roku. Jego istnienie od początku budziło niechęć władz, które doprowadziły do jego delegalizacji po wprowadzeniu stanu wojennego. „Żaden stół nie może stać na mniej niż trzech nogach” – tak mawiał Lech Wałęsą, mając na myśli „Solidarność” pracowniczą, rolniczą oraz NZS.
  • O

    • Okrągły Stół Potoczna nazwa obrad przedstawicieli obozu władzy i opozycji, które odbywały się w Pałacu Namiestnikowskim między 6 lutego a 5 kwietnia 1989 roku. Były to oficjalne spotkania poświęcone wielu różnym zagadnieniom, poczynając od bardziej ogólnych, takich jak ordynacja wyborcza czy pluralizm związkowy, po kwestie bardziej szczegółowe, jak transport odpadów toksycznych czy zaopatrzenie aptek wiejskich w leki. Najważniejszym efektem negocjacji było dopuszczenie opozycji do wolnych w 100% wyborów do senatu i w 35% – do sejmu, a także ponowna legalizacja „Solidarności”. Termin „Okrągły Stół” został użyty po raz pierwszy przez gen. Wojciecha Jaruzelskiego w czerwcu 1988 roku, jednak nie odnosił się jeszcze wtedy do negocjacji z opozycją.
    • OPZZ Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych, utworzone w listopadzie 1984 roku. Organizacja była silnie podporządkowana partii i zapewniała realizację jej interesów. Stojący na czele OPZZ Alfred Miodowicz sprzeciwiał się ponownej legalizacji „Solidarności”, bowiem oznaczało to utratę monopolu OPZZ na działalność związkową w kraju. Podczas obrad Okrągłego Stołu OPZZ bezskutecznie próbowało wykreować się na trzecią siłę w państwie, odcinając się często od decyzji liderów koalicji partyjno-rządowej.
  • P

    • Papierosy i popielniczki W PRL palono powszechnie i bez skrępowania. Palił profesor, robotnik oraz rolnik. Także podczas rozmów Okrągłego Stołu dym z papierosów unosił się w każdej sali Pałacu Namiestnikowskiego. Papieros i związane z nim akcesoria, np. wielkie popielniczki ustawione w kuluarach Urzędu Rady Ministrów, zasługują na miano symbolicznego bohatera wydarzeń Okrągłego Stołu.
    • Podstoliki Mnogość kwestii, które zamierzano poruszyć podczas zaledwie kilku tygodni obrad, sprawiła, że strony postanowiły utworzyć 10 podstolików, czyli podzespołów tematycznych. Każdy z nich pracował nad konkretnym zagadnieniem. Negocjatorzy zasiadali przy podstolikach – ds. środków masowego przekazu, reformy prawa i sądów, stowarzyszeń i samorządu terytorialnego, młodzieży, górnictwa, rolnictwa, ekologii, zdrowia, polityki mieszkaniowej oraz nauki, oświaty i postępu technicznego.
    • Polonez W latach 80. marzenie każdego Polaka. Symbol luksusu, zwłaszcza po przesiadce z małego fiata, którym niejedna rodzina odbywała długą, wakacyjną podróż do braterskiej Jugosławii czy Bułgarii.
  • R

    • Rząd Tadeusza Mazowieckiego 24 sierpnia 1989 roku Tadeusz Mazowiecki, który od lat był jednym z głównych doradców Lecha Wałęsy, a przy Okrągłym Stole pełnił funkcję współprzewodniczącego stolika ds. pluralizmu związkowego, został powołany na stanowisko pierwszego w całym bloku wschodnim niekomunistycznego premiera. W utworzonym przez niego na początku września rządzie znaleźli się przedstawiciele „Solidarności”, Stronnictwa Demokratycznego, Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego i Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej.
  • S

    • Sekretarki Pełniły bardzo ważną rolę podczas obrad, pracowały od rana do nocy w jednym z pokoi Pałacu Namiestnikowskiego. Sekretariat był ogromnym wsparciem dla negocjatorów opozycji. To sekretarki rozszyfrowywały ręcznie pisane notatki, przygotowywały materiały na obrady, pilnowały wydawania codziennego biuletynu i czuwały przy telefonie.
    • Stocznia Gdańska Jeden z symboli „Solidarności”. To tam 31 sierpnia 1980 roku w słynnej sali BHP podpisano Porozumienia Sierpniowe, których konsekwencją było utworzenie NSZZ „Solidarność”. Pod koniec października 1988 roku rząd Mieczysława Rakowskiego wydał decyzję o likwidacji Stoczni z powodu jej nierentowności. Zmiana tego postanowienia była jednym z podstawowych żądań opozycji przy Okrągłym Stole.
    • Stoliki Potoczna nazwa zespołów negocjacyjnych obradujących podczas Okrągłego Stołu. Rozmowy prowadzono w trzech głównych grupach.
    • Strajki Na wiosnę i w lecie 1988 roku wybuchły dwie gwałtowne fale strajków, które przyczyniły się do podjęcia decyzji władzy o negocjacjach z opozycją. Protesty miały miejsce także podczas obrad Okrągłego Stołu – często były inicjowane przez ludzi związanych z Ogólnopolskim Porozumieniem Związków Zawodowych. Żądania strajkujących zwykle dotyczyły wynagrodzeń i miały na celu zakłócenie prowadzonych rozmów.
    • Strona koalicyjno-rządowa Strona negocjacji przy Okrągłym Stole, w skład której weszli przede wszystkim przedstawiciele Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, jak i jej satelitów – Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, Stronnictwa Demokratycznego oraz ugrupowań chrześcijańskich: Stowarzyszenia PAX, Unii Chrześcijańsko-Społecznej i Polskiego Związku Katolicko-Społecznego. Poza nimi przy Okrągłym Stole zasiedli przedstawiciele organizacji silnie podporządkowanych władzy: Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Zawodowych, Ligi Kobiet, Związku Socjalistycznej Młodzieży Polskiej, Kół Gospodyń Wiejskich, Komitetu Badań Kosmicznych Polskiej Akademii Nauk i wielu innych.
    • Strona solidarnościowo-opozycyjna Strona negocjacji przy Okrągłym Stole składająca się z opozycjonistów, często określanych jako „umiarkowanych”, czyli dopuszczających ewolucyjność zmian i negocjacje z przedstawicielami władzy. W rozmowach wzięły udział przede wszystkim osoby związane z „Solidarnością”, zarówno pracowniczą, jak i rolniczą, a także negocjatorzy wywodzący się m.in. z Komitetu Obrony Robotników, Klubu Inteligencji Katolickiej, Niezależnego Zrzeszenia Studentów i innych środowisk opozycyjnych, w tym „Tygodnika Powszechnego”, Komitetu Helsińskiego czy Ruchu „Wolność i Pokój”.
  • T

    • Telefony W PRL był to limitowany luksus, na który czekało się latami. Podczas obrad Okrągłego Stołu z Urzędu Rady Ministrów dzwoniono do strajkujących zakładów pracy, dyktowano komunikaty do prasy niezależnej lub zagranicznej. W nagraniach widzimy duże czerwone aparaty, dzięki którym opozycja niekiedy kontaktowała się z przedstawicielami władzy.
    • Telewizja W PRL siła propagandy i narzędzie władzy. Wśród społeczeństwa popularne było hasło: „Telewizja łże”. Dostęp do oficjalnych mediów był jednym z warunków opozycji przystąpienia do rozmów przy Okrągłym Stole. Jej przedstawiciele mieli zapewnione kilku lub kilkunastominutowe wystąpienia w codziennej relacji z obrad.
    • Termosy Przedmiot popularny w czasach PRL, towarzysz wycieczek i wyjazdów Polaków. Także podczas obrad Okrągłego Stołu korzystano z termosów. Wielu Polakom do dziś silnie kojarzy się z Jackiem Kuroniem, który często go używał.
  • W

    • Wybory czerwcowe Najważniejszym efektem obrad Okrągłego Stołu były wybory parlamentarne przeprowadzone w dwóch turach 4 i 18 czerwca 1989 roku. Po raz pierwszy od dziesięcioleci kandydowali w nich przedstawiciele opozycji, którzy mogli ubiegać się o 35% mandatów w sejmie i 100% w senacie. Z jednym wyjątkiem udało im się zdobyć te wszystkie miejsca w obu izbach.