O kolekcji teatralnej

Nowe życie audiowizualnego archiwum teatru polskiego

Teatr był obecny w nowoczesnych środkach masowego przekazu od samego ich początku. W Polskim Radiu pierwsze słuchowiska zaczęto nadawać w połowie lat 20. XX wieku. Telewizja transmitowała własne spektakle od 1953 roku. Dziś dorobek artystów utrwalony na filmowych i radiowych taśmach domaga się ponownego odkrycia. Nowe media pozwalają raz jeszcze wprowadzić go do kulturalnego krwioobiegu; dają szansę zapoznać się z nim każdemu. Teatr TV dał ponad pięć tysięcy premier, teatr radiowy ponad dwadzieścia tysięcy. Nie wszystkie zachowały się na taśmach. Niemniej to, co znaleźć można w archiwach, tworzy pasjonujący obraz, pokazujący nie tylko kanon polskiej i światowej dramaturgii, galerię nieśmiertelnych na taśmie aktorów, ale także kreowanie nowych zjawisk w teatrze i eksperymentowanie z jego formą. Odzwierciedla on też rzeczywistość swoich czasów, audiowizualna scena była również platformą dla literatury współczesnej, czerpała z gazet, reportaży, faktów, autentycznych ludzkich losów i wielkiej Historii. Nie bez powodu zatem, dyskutując w 1996 roku nad przyszłością odbudowanego właśnie po pożarze Teatru Narodowego, wskazywano na Teatr Telewizji jako na tę instytucję, która w sposób naturalny od lat wypełnia misję sceny narodowej. 

Jubileuszowy rok 250-lecia teatru publicznego w Polsce jest znakomitym pretekstem, by otworzyć telewizyjne i radiowe zbiory, dokonać prezentacji (co oznacza często digitalizację) spuścizny, która jest unikalna w skali światowej. Teatr Telewizji to nie tylko fenomen mierzony wybitnymi kreacjami aktorskimi oraz odkrywczymi inscenizacjami, nie tylko historia interpretacji literatury, to również odrębny gatunek sztuki widowiskowej, którego rozwój wyznaczają m.in. zmiany telewizyjnego medium i wciąż udoskonalana technika pozwalająca najpierw na czarno-białe transmisje ze studia, później na wyjście w plener, telerecording, kolorową taśmę, eksperymenty z technikami wideo, a wreszcie na skomplikowane rejestracje spektakli żywego planu przekazywane bezpośrednio na urządzenia mobilne – na tablety i smartfony. Podobnie pasjonującą drogę przechodził teatr radiowy, zawsze skory do dźwiękowych i akustycznych eksperymentów. W 2013 roku polska radiofonia do listy międzynarodowych sukcesów dopisała kolejną: Prix Europa dla Andy’ego , autorskiego słuchowiska-remiksu Krzysztofa Czeczota, nasyconego systemem dźwięku przestrzennego, w którym wykorzystano archiwalne nagranie roli Romana Wilhelmiego w słuchowisku Moskwa – Pietuszki.

Chór starców z Kartoteki Tadeusza Różewicza w realizacji Konrada Swinarskiego pojawia się  na zasadzie cytatu w kolejnej telewizyjnej odsłonie  tego dramatu autorstwa Krzysztofa Kieślowskiego. Za sprawą remiksów i różnych nawiązań archiwalia stają się równorzędnymi „partnerami” dla aktorów grających tu i teraz. To jest siła archiwum, o której był przeświadczony też Tadeusz Kantor, którego dwudziestą piątą rocznicę śmierci w tym roku obchodzimy. Archiwizowanie i dokumentowanie własnej twórczości było dla tego artysty niezbywalnym odruchem, czynnością równie ważną jak praca nad nowym pomysłem – kwestią tożsamości, integralności dzieła i jego autora. Tworząc internetową kolekcję spektakli telewizyjnych i słuchowisk radiowych, podobnie myślimy o roli tych mediów w historii teatru polskiego.

Kolekcja teatralna w Ninatece

Pierwsza w Polsce kolekcja spektakli i słuchowisk online przygotowana przez NInA w ramach portalu Ninateka jest reprezentatywnym fragmentem bogatego zbioru nagrań – głównie Teatru Telewizji Polskiej oraz Teatru Polskiego Radia. W swej pierwszej odsłonie zawiera rejestracje  (pełne i we fragmentach) ponad 50 spektakli i słuchowisk, uzupełnione opisami, komentarzami, a także materiałami audiowizualnymi, wskazującymi na różnorakie konteksty i interpretacyjne tropy.

Polski teatr ma charakter reżyserski, dlatego w Kolekcji teatralnej Ninateki podstawowym kluczem doboru spektakli są nazwiska wybitnych reżyserów. Po raz pierwszy w jednym miejscu gromadzimy realizacje takich artystów jak Erwin Axer, Jerzy Gruza, Jerzy Grzegorzewski, Adam Hanuszkiewicz, Jerzy Jarocki, Tadeusz Kantor, Janusz Kukuła, Kazimierz Kutz, Olga Lipińska, Waldemar Modestowicz, Konrad Swinarski, Andrzej Wajda, Krystian Lupa, a także Krzysztof Warlikowski, Grzegorz Jarzyna, Jan Klata i wielu innych. Drugim równie istotnym kryterium doboru nazwisk i zakresu prezentowanych dzieł jest rola, jaką dany reżyser, spektakl czy słuchowisko odegrały w historii polskiego teatru radia i telewizji. Projekt obejmuje również udostępnienie, z okazji obchodów stulecia urodzin Tadeusza Kantora, najważniejszych zarejestrowanych przedstawień Teatru Cricot 2. 

Kolekcję można przeglądać na różne sposoby: śledząc w kalendarium historię radia i telewizji, podążając ścieżkami tematycznymi, poprzez leksykon pojęć, biogramy reżyserów. Filtry umożliwiają wyszukanie interesujących materiałów o aktorach i reżyserach. Baza nagrań udostępnionych w Kolekcji będzie stopniowo uzupełniana o nowe tytuły (odbiorcy kolekcji będą mieli także okazję oglądać spektakle trudno dostępne ze względu na kwestie prawno-licencyjne w formie specjalnych czasowych emisji).

Widzowie Kolekcji

Kolekcja teatralna w Ninatece jest audiowizualnym kompendium dzieł stworzonym dla teatromanów, służącym zarówno uczniom, studentom, naukowcom, jak i wszystkim miłośnikom teatru, którzy chcą przypomnieć sobie kreacje ulubionych aktorów albo po raz pierwszy obejrzeć głośne inscenizacje, o których tylko słyszeli. Mamy nadzieję, że Kolekcja ucieszy szczególnie tych, którzy z różnych względów mają utrudniony dostęp do teatru żywego planu, na przykład ze względu na miejsce zamieszkania.

Zapraszamy!