spektakl

Historia | Grzegorz Jarzyna | fragment

Wideo, 1:01, reż. Grzegorz Jarzyna, 1999 producent: Telewizja Polska

szczegóły materiału

twórcy i obsada

Opis

Historia wg Witolda Gombrowicza to telewizyjny debiut Grzegorza Jarzyny, który – pod pseudonimem Horst Leszczuk – bawi się filmową narracją i montażem, całkiem serio mówiąc o próbach uwalniania się od związków z rodziną i społeczeństwem oraz od uwikłań w tragiczne dzieje własnego narodu i Europy Środkowo-Wschodniej.
W 1996 roku w Polsce wyszła książka Koniec historii Francisa Fukuyamy. „Jarzyna zaczynał więc karierę wtedy, gdy niejako skończono omawianie historii, przechodząc do omawiania jednostki ludzkiej, bo koniec historii nie oznaczał końca życia, zwracał człowieka człowiekowi” – pisała w miesięczniku „Dialog” Maryla Zielińska, pokazując intelektualną aurę panującą w momencie, gdy trzydziestoletni reżyser po raz pierwszy wszedł do telewizyjnego studia. Interesującą go tematykę odnalazł w niedokończonym, zaledwie naszkicowanym dramacie Witolda Gombrowicza Historia, opublikowanym w 1975 roku w paryskiej „Kulturze”, sześć lat po śmierci pisarza.

Jarzyna dopełnił zarys sztuki fragmentami Testamentu Gombrowicza dotyczącymi rodziny literata, charakterystykami matki i ojca, dwóch braci (Janusza i Jerzego) oraz siostry Reny. Spektakl rozgrywa się pomiędzy rokiem 1914 a 1939. Bosonogi Witold usiłuje zmienić bieg XX-wiecznych losów Europy, nie dopuszczając do wybuchu obu wojen. „Nie być ojcem i synem. Nie być Rosjaninem, nie być Niemcem. Nie być cesarzem” – szepcze do ucha wielkim tego świata. „Chcesz mojej rady? – pyta marszałka Piłsudskiego, który pragnie wysłać go z misją do Hitlera. – Uciekaj, wyłamuj się, uchylaj się. Jesteśmy w potrzasku. Jesteśmy skazani na zagładę. Jedyne, co może nas zbawić, to ucieczka z nas samych. Do Argentyny! Do Argentyny – mówię! Tam na bosaka można”.
 W przedstawieniu wątki te przeplatają się z prywatną historią pisarza, np. w scenie rozgrywającej się w restauracji, szansonistka śpiewa piosenkę Bronisława Horowicza „Kiedy będziesz zakochany…” w otoczeniu młodych mężczyzn z mocnym makijażem tańczących w rytmie samby. To ewokacja późniejszego pobytu Gombrowicza w Buenos Aires i jego wizyt w portowej dzielnicy Retiro.

Epizody z życia rodziny Gombrowiczów – przeobrażającej się w komisję egzaminacyjną i poborową
– epizody z dworu cara Rosji Mikołaja II czy sztabu wojskowego cesarza niemieckiego Wilhelma II Jarzyna połączył z dokumentalnymi zdjęciami i nagraniami z epoki. Spektakl jest żonglerką filmowymi konwencjami – od początku kariery Jarzyna powtarzał, że interesuje go kino w teatrze. W Historii stylizował obrazy zarówno na starą kronikę, jak i amatorskie taśmy z rodzinnego archiwum; rozedrgane, jakby pospiesznie i niestarannie zmontowane. Nawiązał również do konwencji znanej z dawnych filmów, gdzie zmiany miejsca akcji poprzedzane były widokiem mapy świata.

Personalia
Za efektowną wizualnie Historię nagrodę na sopockim festiwalu „Dwa Teatry” otrzymał autor zdjęć – Marian Prokop. Na tej samej imprezie aktorskie wyróżnienie dostał Krzysztof Globisz. Sam Jarzyna, sztandarowa postać pokolenia ojcobójców, reżyserów z przytupem debiutujących w latach 90., odebrał za Historię m.in. „Laur Konrada” na Ogólnopolskim Festiwalu Sztuki Reżyserskiej „Interpretacje”. Po telewizyjnej emisji Historii zaproponowano Jarzynie ekranizację powieści Gombrowicza – Pornografia. Jednak nie podjął się tego zadania.

Głosy z widowni
W „Didaskaliach” Jerzy Jarzębski pisał, że Jarzyna stworzył „spektakl o samotnej walce jednostki z dyktatem społeczeństwa, a następnie z potęgą mechanizmu historii, którą bohater przeżywa na podobieństwo sennego koszmaru”. Zwracano także uwagę, jak dobrze w teatrze debiutującego reżysera „zadomowili się” doświadczeni już aktorzy – wspomniany wyżej Krzysztof Globisz czy Jan Frycz.


Na marginesie
W telewizyjnym przedstawieniu pojawiły się m.in. dokumentalne taśmy ukazujące bombardowaną i płonącą we wrześniu 1939 roku Warszawę. Te nagrania powróciły w scenicznej wersji Między nami dobrze jest Doroty Masłowskiej, spektaklu przygotowanym przez Jarzynę w 2009 roku. Jednak wówczas zmontowane zostały w inny sposób – filmy puszczano od tyłu, przez co miasto niejako „podnosiło się” z ruin. Wśród wykorzystanych w Historii archiwaliów znalazły się także fragmenty próby do opery Konrad Wallenrod Władysława Żeleńskiego, granej w 1930 roku w Teatrze Wielkim.

O reżyserze

Zdjęcie reżysera
fot. Kuba Dąbrowski

Grzegorz Jarzyna

(ur. 1968) – studiował filozofię na Uniwersytecie Jagiellońskim i reżyserię w Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Krakowie. W 1997 roku odniósł spektakularny sukces debiutanckim Bzikiem tropikalnym według Mister Price’a i Nowego Wyzwolenia Stanisława I. Witkiewicza, zrealizowanym w Teatrze Rozmaitości w Warszawie.

zobacz fotokonteksty

zobacz także

  • słuchowisko Audio 1:00:03 Dziesięć pięter | Cezary Harasimowicz Tragiczne zdarzenie z życia wzięte jako pretekst do stworzenia zbiorowego wizerunku dzisiejszych Polaków – Dziesięć pięter Cezarego Harasimowicza w reżyserii Janusza Kukuły.
    słuchowisko Audio 1:00:03 Dziesięć pięter | Cezary Harasimowicz Tragiczne zdarzenie z życia wzięte jako pretekst do stworzenia zbiorowego wizerunku dzisiejszych Polaków – Dziesięć pięter Cezarego Harasimowicza w reżyserii Janusza Kukuły.
  • słuchowisko Audio 59:22 W małym dworku | Stanisław Ignacy Witkiewicz Początki radiowej kariery Helmuta Kajzara, który w 1969 roku wyreżyserował W małym dworku Stanisława Ignacego Witkiewicza.
    słuchowisko Audio 59:22 W małym dworku | Stanisław Ignacy Witkiewicz Początki radiowej kariery Helmuta Kajzara, który w 1969 roku wyreżyserował W małym dworku Stanisława Ignacego Witkiewicza.
  • spektakl Wideo 1:03:19 Hamlet Stanisława Wyspiańskiego | Jerzy Grzegorzewski W Hamlecie Stanisława Wyspiańskiego Jerzy Grzegorzewski ukazał dramat nieuleczalnie chorego artysty, mającego świadomość nadchodzącej śmierci, ale podejmującego trud stworzenia jeszcze jednego dzieła.
    spektakl Wideo 1:03:19 Hamlet Stanisława Wyspiańskiego | Jerzy Grzegorzewski W Hamlecie Stanisława Wyspiańskiego Jerzy Grzegorzewski ukazał dramat nieuleczalnie chorego artysty, mającego świadomość nadchodzącej śmierci, ale podejmującego trud stworzenia jeszcze jednego dzieła.
  • spektakl Wideo 2:16:58 Kosmos | Jerzy Jarocki Witold Gombrowicz w Kosmosie przemienia powieść sensacyjną w filozoficzną rozprawę o rozumie i nieuporządkowanej materii. Spektakl Jerzego Jarockiego jest pełną intelektualnej samodyscypliny inscenizacją o nieokiełznanym chaosie rzeczywistości.
    spektakl Wideo 2:16:58 Kosmos | Jerzy Jarocki Witold Gombrowicz w Kosmosie przemienia powieść sensacyjną w filozoficzną rozprawę o rozumie i nieuporządkowanej materii. Spektakl Jerzego Jarockiego jest pełną intelektualnej samodyscypliny inscenizacją o nieokiełznanym chaosie rzeczywistości.
  • spektakl Wideo 1:42 Przedstawienie „Hamleta” we wsi Głucha Dolna | Olga Lipińska | fragment Jacek Sieradzki nazwał Przedstawienie „Hamleta” we wsi Głucha Dolna Ivo Brešana w reżyserii Olgi Lipińskiej telewizyjnym teatrem dla myślących. Realizacja, z pamiętnymi rolami Adama Ferencego i Janusza Gajosa, stanowi jedną z bardziej gorzkich refleksji na temat mechanizmów manipulacji.
    spektakl Wideo 1:42 Przedstawienie „Hamleta” we wsi Głucha Dolna | Olga Lipińska | fragment Jacek Sieradzki nazwał Przedstawienie „Hamleta” we wsi Głucha Dolna Ivo Brešana w reżyserii Olgi Lipińskiej telewizyjnym teatrem dla myślących. Realizacja, z pamiętnymi rolami Adama Ferencego i Janusza Gajosa, stanowi jedną z bardziej gorzkich refleksji na temat mechanizmów manipulacji.

podziel się wrażeniami